پوسیدگی دندان چیست؟ علت‌ها، نشانه‌ها و راه‌های پیشگیری

پوسیدگی دندان چگونه آغاز می‌شود؟

پوسیدگی دندان یک رویداد ناگهانی نیست. لایه‌ای چسبنده به نام پلاک روی دندان شکل می‌گیرد و بعضی باکتری‌های آن از قندها و نشاسته‌های موجود در خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها استفاده می‌کنند. اسید حاصل، بخشی از مواد معدنی سطح سخت دندان یا مینا را حل می‌کند. بزاق اسید را رقیق و پاک می‌کند و همراه فلوراید و مواد معدنی به ترمیم سطح مینا کمک می‌رساند.

در طول روز میان ازدست‌رفتن و بازگشت مواد معدنی تعادل برقرار است. اگر تماس دندان با اسید پی‌درپی باشد، برای نمونه به‌دلیل خوردن یا نوشیدن مکرر مواد قندی، فرصت ترمیم کمتر می‌شود. ادامه این وضعیت مینا را ضعیف می‌کند و سرانجام حفره‌ای در دندان به وجود می‌آید. بنابراین فقط مقدار قند مهم نیست؛ دفعات و زمان مصرف آن نیز اهمیت دارد.

تفاوت پوسیدگی اولیه با حفره دندان چیست؟

در مرحله اولیه ممکن است ناحیه‌ای سفید و گچی روی مینا دیده شود؛ این تغییر می‌تواند نشانه کاهش مواد معدنی باشد. در این مرحله هنوز الزاماً سوراخی در دندان ایجاد نشده است. دندان‌پزشک ممکن است بر اساس معاینه، خطر فردی و محل ضایعه، استفاده درست از فلوراید، کنترل پلاک و تغییر الگوی مصرف قند را پیشنهاد کند. چنین اقداماتی می‌توانند روند اولیه را متوقف کنند یا به بازگشت مواد معدنی کمک کنند.

وقتی ساختار مینا فرو می‌ریزد و حفره تشکیل می‌شود، آسیب دیگر با مسواک‌زدن یا تغییر رژیم غذایی بسته نمی‌شود. حفره معمولاً به ترمیم حرفه‌ای نیاز دارد. لکه سفید، قهوه‌ای یا سیاه همیشه به معنای پوسیدگی فعال نیست و نبود لکه قابل‌مشاهده نیز پوسیدگی را رد نمی‌کند؛ تشخیص مرحله و فعال‌بودن ضایعه به ارزیابی دندان‌پزشک نیاز دارد.

علائم پوسیدگی دندان کدام‌اند؟

پوسیدگی در آغاز ممکن است هیچ درد یا علامت آشکاری نداشته باشد. با پیشرفت ضایعه، حساسیت یا درد هنگام خوردن مواد شیرین، سرد یا گرم، دندان‌درد و تغییر رنگ سطح دندان ممکن است ظاهر شود. گیرکردن مداوم غذا در یک نقطه یا مشاهده فرورفتگی نیز نیازمند بررسی است، اما هیچ‌یک به‌تنهایی برای خودتشخیصی کافی نیست.

دردی که خودبه‌خود قطع می‌شود لزوماً نشانه بهبود نیست. پوسیدگی درمان‌نشده می‌تواند عمیق‌تر شود، بافت داخلی دندان را درگیر کند و به عفونت یا آبسه برسد. در کودکان، درد و عفونت ممکن است غذاخوردن، خواب، حرف‌زدن، بازی و یادگیری را مختل کند؛ دندان شیری نیز به همین دلیل به مراقبت نیاز دارد.

• حساسیت یا درد تیز با خوراکی سرد، گرم یا شیرین
• دندان‌درد مداوم، ضربان‌دار یا خودبه‌خودی
• لکه سفید گچی، قهوه‌ای یا سیاه روی دندان
• حفره یا شکستگی قابل‌مشاهده در سطح دندان
• تورم، درد لثه مجاور یا مزه ناخوشایند همراه با خروج ترشح

چه عواملی احتمال پوسیدگی را بیشتر می‌کنند؟

مصرف مکرر خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های حاوی قند آزاد، به‌ویژه میان وعده‌های اصلی یا پیش از خواب، تعداد حمله‌های اسیدی را افزایش می‌دهد. سازمان جهانی بهداشت توضیح می‌دهد که پلاک، قندهای آزاد موجود در غذا و نوشیدنی را به اسید تبدیل می‌کند. نوشابه، نوشیدنی شیرین، آبمیوه، عسل، شربت و خوراکی‌های چسبنده می‌توانند در این چرخه نقش داشته باشند؛ طبیعی‌بودن یک شیرین‌کننده به معنای بی‌اثر بودن آن بر دندان نیست.

تمیزنکردن منظم دندان‌ها، تماس ناکافی با فلوراید، کاهش اثر محافظتی بزاق، نمایان‌شدن ریشه دندان و وجود ارتودنسی یا وسایل دهانی می‌توانند خطر را افزایش دهند. دشواری حرکتی، بینایی یا شناختی نیز ممکن است تمیزکردن کامل دندان‌ها را سخت کند. داشتن عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست و برنامه پیشگیری باید با سن، وضعیت دهان و توانایی‌های هر فرد هماهنگ شود.

راه‌های پیشگیری از پوسیدگی دندان

دندان‌ها را روزی دو بار با خمیردندان فلورایددار و فشار ملایم مسواک بزنید و سطح بیرونی، داخلی و جونده همه دندان‌ها را تمیز کنید. پس از مسواک‌زدن خمیردندان را بیرون بریزید و دهان را بلافاصله با آب نشویید تا فلوراید مدت بیشتری روی دندان بماند. فضای میان دندان‌ها را نیز هر روز با نخ‌دندان، برس بین‌دندانی یا وسیله مناسب دیگری تمیز کنید.

دفعات مصرف خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های شیرین را کاهش دهید و تا حد امکان آنها را همراه وعده اصلی مصرف کنید. پس از مسواک شبانه خوراکی یا نوشیدنی قندی نخورید. آب انتخاب مناسب‌تری برای رفع تشنگی است. دارو یا مکمل فلوراید، دهان‌شویه و فرآورده‌های غلیظ را خودسرانه، به‌ویژه برای کودکان، شروع نکنید؛ مقدار و شیوه مصرف باید با سن، خطر پوسیدگی و نظر متخصص هماهنگ باشد.

• مسواک‌زدن منظم با خمیردندان فلورایددار
• تمیزکردن روزانه فضای بین دندان‌ها
• کم‌کردن دفعات میان‌وعده‌ها و نوشیدنی‌های شیرین
• پرهیز از مصرف قند پس از مسواک شبانه
• معاینه‌های دوره‌ای با فاصله متناسب با خطر فردی
• پرسش از دندان‌پزشک درباره فلوراید حرفه‌ای یا شیارپوش برای افراد واجد شرایط

دندان‌پزشک چگونه پوسیدگی را بررسی می‌کند؟

دندان‌پزشک درباره درد، حساسیت، رژیم غذایی، داروها و شیوه مراقبت روزانه پرس‌وجو می‌کند و سطوح دندان را معاینه می‌کند. در بعضی موارد برای بررسی نواحی پنهان، مانند سطح میان دو دندان، عکس دندانی لازم است. هر تغییر رنگی به تراش یا ترمیم نیاز ندارد؛ تصمیم به محل، عمق، فعالیت ضایعه، نشانه‌ها و خطر کلی فرد بستگی دارد.

برای ضایعات بسیار اولیه ممکن است کنترل پلاک، کاهش دفعات مصرف قند و فلوراید حرفه‌ای یا خانگی تحت نظر توصیه شود. وقتی حفره شکل گرفته باشد، بخش آسیب‌دیده معمولاً باید ترمیم شود. هرچه پوسیدگی زودتر شناسایی شود، معمولاً امکان حفظ ساختار بیشتری از دندان وجود دارد. هیچ محصول خانگی نمی‌تواند حفره ایجادشده را دوباره به مینای سالم تبدیل کند.

چه زمانی باید برای پوسیدگی دندان مراجعه کرد؟

اگر دندان‌درد، حساسیت تکرارشونده، لکه جدید، حفره یا شکستگی مشاهده می‌کنید، برای معاینه وقت بگیرید. به‌دلیل بی‌علامت‌بودن مراحل اولیه، معاینه دوره‌ای حتی در نبود درد مهم است. فاصله مناسب معاینه برای همه یکسان نیست و دندان‌پزشک آن را بر اساس سن، سابقه پوسیدگی، وضعیت بزاق و دیگر عوامل خطر تعیین می‌کند.

درد شدید، تورم لثه یا صورت، تب، ترشح چرکی یا بدترشدن سریع وضعیت به ارزیابی فوری نیاز دارد. اگر تورم دهان، صورت یا گردن با دشواری تنفس یا بلع، ناتوانی در بلع بزاق، تورم اطراف چشم یا حال عمومی بسیار بد همراه است، منتظر نوبت معمول نمانید و فوراً از خدمات اورژانس کمک بگیرید.